Kop
         
 
Afbeelding Afbeelding Afbeelding

Opleidingsaanbod 2019
Onze Opleidingsfolder
2019
en Trainingsfolder
2019
zijn beschikbaar.


Folder Mediation
en beleidsbemiddeling
in het publieke domein
.
Met opleidingen en
trainingen, implementatie-
trajecten, de inzet van
mediators en beleids-
bemiddelaars en nog
veel meer ...


Gratis schema's mediation
Nieuw: gratis schema's
mediation en
beleidsbemiddeling, klik
hier om ze te downloaden.


Basisopleiding tot
overheidsmediator
,
klik hier voor meer
informatie.


Beroepsopleidingen
die binnenkort van
start gaan:

Opleiding tot
financieel
medewerker
uitkerings-
administratie
,
start 11 maart

Opleiding tot
kwaliteitsmedewerker
sociaal domein
,
start 4 april

Opleiding tot
re-integratie-
professional
,
start 16 april

Opleiding tot
consulent werk & inkomen
,
start 23 april

Opleiding tot
consulent Wmo /
Jeugd
, start 6 mei


Opleidingsagenda
Klik hier voor de
opleidingen, cursussen
en trainingen die
binnenkort van start gaan.


Personele
ondersteuning
nodig?
Mail naar detachering@langhenkel.nl


 

Dit is een extra uitgave van De Langhenkel Nieuwsbrief op het gebied van mediation.

Deze nieuwsbrief is samengesteld door Gjalt Schippers, staffunctionaris/ register mediator bij Langhenkel Opleiding, Training & Advies. Voor opmerkingen of suggesties over de Langhenkel Nieuwsbrief kunt u Gjalt bereiken via telefoonnummer 06 - 52624726 en 038 - 467 72 00 of per e-mail: gschippers@langhenkel.nl. Ook als u beschikt over interessante actualiteiten, ontwikkelingen en of uitspraken die naar uw oordeel dienen te worden opgenomen in de nieuwsbrief, dan vernemen wij graag van u.

Nieuwsbrief ook ontvangen?
De nieuwsbrief wordt verstuurd aan onze medewerkers, klanten en overige belangstellenden. Wilt u daar bij horen? Klik hier.



INHOUDSOPGAVE

Mediation, wat houdt dat nu precies in?

Nieuwsberichten

Kamerbrede steun voor alternatieve geschilbeslechting

Het aanbod van Langhenkel Opleiding, Training & Advies op het gebied van mediation

Minister Dekker voorstander van mediation

Mr. Coşkun «ŲrŁz nieuwe voorzitter MfN-bestuur

NMv-voorzitter: mediation vult gat tussen 'zelf oplossen' en advocaat zoeken

Inschrijfvoorwaarden voor mediators 2019

Reactie op bovenstaand bericht van ADR Register

Nationale ombudsman: gemeente Houten, terug naar de mediationtafel

Gemeente Woensdrecht van start met buurtbemiddeling

ADR Platform uit de startblokken

In het nieuws

Artikelen

De burgemeester als beleidsbemiddelaar

Het ABC van mediation

Jurisprudentie, lees verder


Mediation, wat houdt dat nu precies in?

In deze extra nieuwsbrief staan we stil bij het onderwerp mediation. Maar wat is dat nu precies?
Bij mediation denkt u wellicht aan geschilbeslechting waarbij een onafhankelijke derde, de mediator, partijen begeleidt om tot een oplossing te komen van hun conflict. In z'n algemeenheid is dit juist. Echter: niet ieder geschil is een conflict en niet ieder conflict is een geschil waar ook een mediator bij moet komen. Daarnaast is de inzet van mediationvaardigheden uitermate geschikt om conflicten al in een zo vroeg mogelijk stadium te voorkomen. Wanneer is dat dan? Doorgaans als we een situatie nog maar benoemen als 'probleem' en nog niet als een 'conflict'.

Het creŽren van een win-win situatie
Bij de meeste overheden en andere organisaties, zoals onderwijsinstellingen, verzekeraars en woningcorporaties, leeft inmiddels het bewustzijn dat het op een 'andere manier' omgaan met conflicten en geschillen een win-win situatie oplevert. Door mediation(vaardigheden) toe te passen worden in de praktijk zeer goede resultaten geboekt, met als gevolg een grote reductie van bijvoorbeeld het aantal klachten, bezwaarschriften en rechtszaken. De succesvolle pilots bij diverse lagen van de overheid en andere organisaties hebben geresulteerd in het inzicht dat de tijd rijp is om mediation een structurele plaats te geven in alle verkeer tussen overheden, burgers, bedrijven en instellingen.

De nieuwe wet bevordering mediation
De regering heeft in het regeerakkoord opgenomen dat mediation in het bestuursrecht gestimuleerd moet worden en dat er een wet bevordering mediation wordt ontwikkeld. In Nederland worden per jaar zo'n anderhalf miljoen bezwaarschriften ingediend bij de overheid. Om tot een oplossing van die conflicten te komen, is het niet altijd nodig om de bezwaarprocedure te doorlopen. Uit ervaring blijkt dat zo'n 60% met mediation en de inzet van mediationvaardigheden kan worden opgelost. Ook hier gaat weer op dat interventie in de probleemfase (d.w.z. de fase voorafgaand aan bezwaar) de voorkeur heeft.

Mediationvaardigheden
Om aan mediation op een goede manier vorm en inhoud te geven, is het van belang dat de uitvoerende professionals beschikken over de benodigde vaardigheden. Het gebruik van mediationvaardigheden is relatief makkelijk in te voeren. Met een korte, krachtige training kan iedereen zich een aantal basisvaardigheden eigen maken. Maar mediation kent ook andere aspecten. Zo bevordert het gebruik van mediationvaardigheden de relatie met burgers, bedrijven, belanghebbenden en instellingen. De centrale gedachte is het vergroten van de vertrouwensband.

Mediation bij de overheid
Mediation is steeds meer integraal onderdeel van het handelen van bestuursorganen en andere organisaties. Het speelt onder meer een rol bij:

  • uitkeringsverlening
  • participatie en re-integratie
  • het voeren van 'keukentafelgesprekken' inzake maatschappelijke ondersteuning
  • belastinginning
  • vergunningverlening
  • de incasso van geldschulden
  • het voorkomen en afhandelen van bezwaarschriften
  • het oplossen van conflicten op de werkvloer
  • het oplossen van conflicten met ouders, huurders of belangenvertegenwoordigers
  • handhaving
  • voorbereiding en implementatie van (grote) infrastructurele werken
  • coalitieonderhandelingen
  • etc. etc.

Beleidsbemiddeling
Beleidsbemiddeling is een speciale vorm van mediation die zich richt op grote maatschappelijke conflicten en vastgelopen complexe beleidskwesties waarbij veel partijen met vaak tegengestelde belangen een rol spelen.
Of het nu in het kader van de nieuwe Omgevingswet is, in het sociaal domein of op een ander beleidsterrein: een beleidsbemiddelaar brengt bestuurders en burgers, belangengroepen en bedrijven bij elkaar! In 2012 liet het ministerie van Binnenlandse Zaken al een handreiking uitgaan over het nut en de meerwaarde van de inzet van publieke beleidsbemiddeling door overheden.

Naar boven


Nieuwsberichten op het gebied van mediation

Kamerbrede steun voor alternatieve geschilbeslechting

De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de minister voor Rechtsbescherming over de brief d.d. 9 november 2018 inzake contouren herziening stelsel gesubsidieerde rechtsbijstand. Uit de vragen blijkt een kamerbrede steun voor meer inzet en gebruik van mediation in het systeem van toevoegingen voor rechtsbijstand. Als de oplossing kan worden gevonden in alternatieve geschilbeslechting dan verdient dat de voorkeur boven een gang naar de rechter. Verschillende Kamerfracties staat voor ogen dat in een nieuw stelsel voor gesubsidieerde rechtsbijstand rechtsbijstandsverleners beloond dienen te worden voor het tot stand laten komen van oplossingen in plaats van het doorlopen van procedures. De minister heeft bij dit alles als uitgangspunt dat bestuursorganen zullen worden gestimuleerd om problemen van rechtzoekenden zo informeel en laagdrempelig mogelijk op te lossen. De minister concludeert dat complexe wet- en regelgeving in veel gevallen de grondslag vormt voor onnodige procedures door en met de overheid. De overheid blijkt in 60 procent van de zaken waarin gesubsidieerde rechtsbijstand wordt verleend de wederpartij te zijn. Zo trad bijvoorbeeld bij de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) een verdubbeling van het aantal procedures bij de rechter op. Daarnaast stellen overheidsinstanties zich te vaak formalistisch op. Ook dat leidt onnodig tot procedures zo stelt de minister.

Bron: Verslag Tweede Kamer, klik hier voor het complete verslag, brief minister Dekker 9 november 2018 Contouren herziening stelsel gesubsidieerde rechtsbijstand. Klik hier voor de volledige brief).

Naar boven


Het aanbod van Langhenkel Opleiding, Training & Advies op het gebied van mediation:

U leest er alles over in onze folder Mediation en beleidsbemiddeling in het publieke domein.

Daarnaast kunt u op onze website twee gratis schema's downloaden over mediation, pre-mediation en beleidsbemiddeling. U vindt ze hier.


Minister Dekker voorstander van mediation

In reactie op vragen van de leden van het CDA merkt minister Dekker op dat hij een voorstander van mediation is. Zo staat te lezen in het verslag op het schriftelijk overleg met de Tweede Kamer. Maar, zo merkt de minister op, mediation is geen doel op zich. Het achterliggende doel is geschillen op een duurzame, passende en efficiŽnte wijze op te lossen. De meest duurzame oplossingen zijn oplossingen die mensen zelf overeengekomen zijn. Daarom heeft het kabinet de ambitie die wijzen van geschilbeslechting te stimuleren waarbij partijen zelf tot overeenstemming komen. Mediation neemt hierin een bijzondere plaats in ten opzichte van andere vormen van onderhandeling en bemiddeling, door de belangengerichte aanpak die kenmerkend is voor mediation. Deze aanpak, mits op de juiste wijze uitgevoerd, vergroot de kans op duurzame oplossingen, aldus de minister. Toch wil de minister niet zover gaan om mediation voor overheden verplicht te stellen. De algemene beginselen van behoorlijk bestuur brengen al mee dat je dit eigener beweging inzet, zo stelt de minister.

Naar boven

Mr. Coşkun «ŲrŁz nieuwe voorzitter MfN-bestuur

Mr. Coşkun «ŲrŁz volgt mr. dr. Maarten de Haas per januari 2019 op als voorzitter van het Mediatorsfederatie Nederland-bestuur (MfN). Als nieuwe voorzitter wil «ŲrŁz samen met de bij de MfN aangesloten verenigingen de publieke belangenbehartiging versterken, het mediation beroep verder ontwikkelen en mediation meer op de kaart zetten. «ŲrŁz: "Bij mediation nemen mensen zelf verantwoordelijkheid voor het zoeken naar een oplossing. Daarom geloof ik dat er meer mogelijk is met mediation".

«ŲrŁz is directeur van het Centrum Internationale Kinderontvoering (Centrum IKO). Hiernaast is hij actief in diverse (inter)nationale ngo's. Tot eind december 2018 was hij lid van de Transitie Autoriteit Jeugd. Van 2001 tot 2012 was hij lid van de Tweede Kamer voor het CDA, belast met onder meer Veiligheid en Justitie en mensenrechten. In die hoedanigheid was hij delegatieleider voor Nederland bij de OVSE en tevens Mensenrechtenrapporteur bij de OVSE. Na zijn Kamerlidmaatschap was hij consultant bij Corendon Dutch Airlines. Voor zijn Kamerlidmaatschap was hij lid van de Commissie Gelijke Behandeling en daarvoor werkzaam bij het Amsterdam Centrum Buitenlanders en lid van de gemeenteraad in Haarlem. In 2014 heeft «ŲrŁz de post-academische beroepsopleiding appropiate dispute resolution (ADR) specialist/ international legal mediator afgerond.

Bron: MfN

Naar boven

NMv-voorzitter: mediation vult gat tussen 'zelf oplossen' en advocaat zoeken

Frederique van Zomeren (voorzitter Nederlandse Mediators vereniging NMv) reageert in een ingezonden brief in NRC-Next op de ontstane commotie binnen de advocatuur over de plannen van Sander Dekker om het systeem van rechtsbijstand te hervormen. De NMv voorzitter stelt dat de reflex van partijen die met elkaar in conflict zijn in Nederland meestal een gang naar de advocaat en de rechter betekent. Een keuze voor mediation hoort daar ook bij te zitten, zeker gezien het hoge slagingspercentage waarop de Nederlandse mediationpraktijk kan bogen. Het is daarom kwalijk dat de mogelijk grotere rol voor mediators die in het systeem is weggelegd, met name door advocaten met het nodige dedain wordt bekeken. Mediators en advocaten komen zo onnodig tegenover elkaar te staan, zo betoogt Frederique van Zomeren. Een gezond rechtsstelsel kent een extra stap tussen het zelf oplossen en het nemen van juridische stappen. Namelijk dat je eerst kijkt of je er onder goede begeleiding samen uit kunt komen. In zo'n stelsel is voor advocaat en mediator plek zo stelt de voorzitter.

Bron: NRC-next donderdag 24 januari 2019

Naar boven

Inschrijfvoorwaarden voor mediators 2019

Het bestuur van de Raad voor Rechtsbijstand heeft de inschrijvingsvoorwaarden voor mediators 2019 op 10 oktober 2018 vastgesteld. Over de inhoud van de voorwaarden is overleg gepleegd met de Mediatorsfederatie Nederland (MfN) en de Rechtspraak. Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft in december 2018 goedkeuring verleend aan de voorwaarden. De inschrijvingsvoorwaarden voor 2019 zijn op een aantal onderdelen aangepast. Voor mediators is het dan ook aan te raden de voorwaarden goed door te nemen, omdat er belangrijke veranderingen in zijn opgenomen, waaronder een verhoging van de zakeneis voor de voortzetting van de specialisatie personen- en familierecht voor mediators. De voorwaarden zijn bovendien bindend. Het is dus belangrijk dat u op de hoogte bent van de inhoud. ADR International Register heeft bij de Raad een verzoek ingediend om de bij hen ingeschreven full certified court mediators toe te laten tot het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand. Dit verzoek is nog in behandeling bij de Raad. Om die reden is ADR Register niet in deze inschrijvingsvoorwaarden voor mediators opgenomen.

Bron: Raad voor Rechtsbijstand

Naar boven

Reactie op bovenstaand bericht van ADR Register

ADR Register en de Raad voor Rechtsbijstand hebben afspraken gemaakt over de erkenning van ADR Register. Op basis van deze aanstaande erkenning kunnen ADR full certified mediators, na het feitelijk tot stand komen van de erkenning, zich aanvullend registreren bij de Raad en verkrijgen zij toegang tot de gefinancierde rechtsbijstand en de doorverwijsvoorziening rechtspraak. De erkenning komt tot stand door de opname van ADR Register in de Inschrijfvoorwaarden Mediators. De status van de Inschrijfvoorwaarden Mediators worden geregeld in de Wet op de gefinancierde rechtsbijstand. In deze Wet is geregeld dat de Raad de Inschrijfvoorwaarden vaststelt na verkregen goedkeuring van de minister.

In zijn brief van 17 februari 2012 heeft de minister aangegeven dat de Raad is belast met de uitvoering van het erkenningsonderzoek naar ADR Register, dat andere organisaties/registers naast MfN (toen: NMI) worden toegelaten indien zij voldoen aan de vereisten zoals gesteld door de Raad en dat tussentijdse aanpassing van de Inschrijfvoorwaarden mogelijk is. Verder schrijft de minister in deze brief: "De Raad voor Rechtsbijstand zal de inschrijfvoorwaarden nu echter zodanig herzien dat zij geobjectiveerd worden en er niet meer wordt gerefereerd aan de eisen van de NMI (nu: MfN). De nieuwe eisen voor inschrijving zullen ook worden gesteld aan de mediators uit uw register."

De Raad voor Rechtsbijstand heeft in haar bericht d.d. 12 april 2018 de afspraken tussen ADR Register en de Raad m.b.t. het verdere verloop van de erkenningsprocedure en gestelde voorwaarden vastgelegd. Op basis hiervan heeft ADR Register haar certificaathouders per 19 april 2018, na verkregen toestemming van de Raad, nader geÔnformeerd.

Op dit moment liggen de aan de voornoemde afspraken gekoppelde uitwerking en reglementen ter goedkeuring bij de minister. Helaas is de besluitvorming bij de minister vertraagd, zodat de door ADR Register en Raad voor Rechtsbijstand beoogde datum van 1 januari 2019 niet is gehaald. De Raad heeft ADR Register aangegeven na verkregen goedkeuring van de minister de Inschrijfvoorwaarden 2019 tussentijds aan te passen.

Vooruitlopend op de erkenning door de Raad heeft het Gemeenschappelijk Hof voor Aruba, Bonaire, CuraÁao, Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten het ADR Register per oktober 2017 toegelaten tot de mediation pilot CaraÔbisch gebied en de doorverwijsvoorziening CaraÔbisch gebied

Bron: Update december 2018 ADR Register

Naar boven

Nationale ombudsman: gemeente Houten, terug naar de mediationtafel

Een inwoner klaagt erover dat de gemeente Houten een afspraak over het voortzetten van een mediationtraject niet is nagekomen. De burger woont in de directe omgeving van het Windpark Houten, waarvan hij en andere omwonenden overlast ondervinden. De gemeente start samen met een afvaardiging van drie omwonenden, waaronder verzoeker, en Eneco een mediationtraject. De mediation is erop gericht het onderlinge vertrouwen te herstellen en op het zoveel als mogelijk beperken van de geluidsoverlast. Uiteindelijk wordt het mediationtraject in onderling overleg beŽindigd. Men spreekt af om buiten de mediation om verder te werken aan een oplossing voor de geluidsoverlast en dat proces af te sluiten met een bewonersavond. Het overleg tussen de partijen, later aangevuld met andere omwonenden via een klankbordgroep, gaat na de beŽindiging van de mediation zoals afgesproken verder. Op een gegeven moment besluit verzoeker om niet meer deel te nemen aan de zogeheten dialooggesprekken. Het proces eindigt met een bewonersavond, waar oplossingsrichtingen voor de geluidsoverlast worden gepresenteerd. Na de bewonersavond geeft de burger aan dat hij het mediationtraject wil voortzetten en doet hij beroep op de afspraak in de beŽindigingsovereenkomst. Volgens hem staat de gemeente namelijk onvoldoende open voor overleg met de omwonenden en deze gang van zaken vat hij op als mogelijke nieuwe hobbels in de samenwerking. De gemeente toont zich echter niet bereid om het mediationtraject voort te zetten met de oorspronkelijke partijen. De burger dient hierop een klacht in bij de Nationale Ombudsman.

Wat is het oordeel van de Nationale ombudsman?
Het vereiste van betrouwbaarheid houdt in dat de overheid binnen het wettelijk kader en eerlijk en oprecht, doet wat zij zegt en gevolg geeft aan rechterlijke uitspraken.

Dit betekent dat wanneer de overheid door het maken van afspraken of het doen van toezeggingen verwachtingen bij de burger wekt, zij deze nakomt. Overigens betekent dit niet dat de overheid de burger altijd ter wille kan zijn. De realiteit van gewijzigde feiten en omstandigheden kunnen namelijk een ander licht werpen op afspraken. In dat geval wordt van de overheid verwacht dat zij nagaat wat dit voor de gewekte verwachtingen bij de burger betekent en hierover persoonlijk contact met hem opneemt.

Vaststaat dat in dit geval zowel de klager als de gemeente zich als partij hebben verbonden aan de in de beŽindigingsovereenkomst gemaakte afspraak om bij het ervaren van hobbels het mediationtraject voort te zetten en die hobbels met elkaar te bespreken, voordat andere stappen worden gezet. Deze afspraak staat los van het na de beŽindiging van de mediation gefaciliteerde tweede traject, waarbij andere partijen betrokken waren. Alle partijen worden geacht zich aan de beŽindigingsovereenkomst te houden. De gemeente wordt daar niet van uitgezonderd. Integendeel; bij uitstek de gemeente dient zich als betrouwbare partij te gedragen en op die manier het goede voorbeeld te geven.

De Nationale ombudsman constateert dat de gemeente zich na de beŽindiging van het mediationtraject heeft ingezet om samen met omwonenden tot een zo breed mogelijk gedragen oplossing voor de geluidsoverlast te komen. Ook heeft zij toegelicht dat zij heeft geprobeerd om verzoeker bij dat proces te betrekken. Klager heeft de gang van zaken desalniettemin zodanig ervaren, dat hij aanleiding heeft gezien om beroep te doen op de in de beŽindigingsovereenkomst opgenomen afspraak om de door hem ervaren hobbels met de oorspronkelijke partijen aan de mediationtafel te bespreken. Hij verwachtte dat de gemeente de gemaakte afspraak zou nakomen. De gemeente heeft tijdens het onderzoek gemotiveerd uiteengezet waarom zij tot de conclusie is gekomen dat de feiten en omstandigheden die na de beŽindiging van de mediation hebben plaatsgevonden, maken dat het voortzetten van het mediationtraject achterhaald en weinig zinvol is. Die conclusie heeft de gemeente ertoe gebracht om de afspraak niet na te komen.

Naar het oordeel van de Nationale ombudsman neemt het voorgaande echter niet weg dat verzoeker mocht verwachten dat de gemeente zich bereid toonde om het mediationtraject voort te zetten, zodat de door hem ervaren hobbels konden worden besproken. Vervolgens had de gemeente aan de mediationtafel haar belemmeringen kunnen opwerpen. Als de gemeente op deze wijze had gehandeld, dan zou zij de afspraak in de beŽindigingsovereenkomst toch zijn nagekomen. De gemeente had dan onder de begeleiding van de mediator met de partijen, waaronder de klager, persoonlijk kunnen bespreken wat de hobbels en belemmeringen voor het verdere proces zouden betekenen. Bovendien zou volgens de afspraak de mediationovereenkomst weer herleven en sluit de afspraak niet uit dat een partij na het bespreken van de hobbels beroep kon doen op de in de mediationovereenkomst opgenomen mogelijkheid om te stoppen met de mediation.

Op grond van het voorgaande is de Nationale ombudsman van oordeel dat de gemeente een gemaakte afspraak niet is nagekomen en in strijd heeft gehandeld met het vereiste van betrouwbaarheid. De onderzochte gedraging van de gemeente is dan ook niet behoorlijk.

Bron: Rapport 2018/079 Nationale ombudsman

Naar boven

Gemeente Woensdrecht van start met buurtbemiddeling

Sinds 1 januari 2019 kunnen inwoners van de gemeente Woensdrecht gebruik maken van buurtbemiddeling. Getrainde bemiddelaars helpen buren met problemen en ergernissen, zoals geluidsoverlast, ruzie over erfscheidingen of overlast door kinderen. Hierdoor kunnen inwoners het contact met elkaar herstellen en oplossingen bedenken. Buurtbemiddeling draagt bij aan veiligheid, sociale samenhang en leefbaarheid in de wijk. Tot op heden konden mensen alleen bij gemeente, woningcorporatie of politie terecht met burenoverlast. Mensen wachten vaak (te) lang voordat ze bij deze instanties aankloppen en ingrijpen kan meestal pas als wettelijke regelgeving wordt overtreden of de zaak uit de hand loopt. De situatie is dan doorgaans al lang aan de gang en de emoties zijn hoog opgelopen. Vaak is deze situatie begonnen met onderliggende ergernissen in de burenrelatie. Door een interventie op de klacht zelf wordt de kern van het probleem vaak niet opgelost. Dat kan bijvoorbeeld gaan om nieuwe buren die zich niet hebben voorgesteld, of een kind dat door een buur onredelijk is toegesproken. Deze instanties kunnen mensen voortaan doorverwijzen naar buurtbemiddeling. Mensen mogen ook direct zelf het contact zoeken met buurtbemiddeling.

Burgemeester Adriaansen: "Steeds meer inwoners benaderden de afgelopen jaren ons als gemeente Woensdrecht of de politie met sociale conflicten waaronder burenruzies. Dat is de reden waarom we per 1 januari 2019 met professionele buurtbemiddeling zijn gestart."

Bron: www.woensdrecht.nl

Als u meer wilt weten over buurtbemiddeling, dit op wilt zetten of als buurtbemiddelaar aan de slag wilt, dan is onze Opleiding tot buurtbemiddelaar en hoe buurtbemiddeling te organiseren mogelijk interessant voor u.

Naar boven

ADR Platform uit de startblokken

Stichting ADR Platform is een onafhankelijke geschillencommissie met zelfstandige 'kamers' en richt zich op het voorkomen en oplossen van geschillen en conflicten. Kamers zijn gekoppeld aan projecten, (beroeps)groepen, brancheorganisaties of overheid. ADR Platform is op 1 januari 2019 gestart en staat onder voorzitterschap van prof. dr. Hans Mulder. Met diverse partijen lopen gesprekken over samenwerking en realisatie van kamers.

Voorbeeld
De WKKGZ erkenning (Wet Kwaliteit Klachten Geschillen Zorg; erkenning afgegeven door de minister VWS) wordt vanaf 1 januari 2019 uitgevoerd door ADR Platform, door de 'WKKGZ kamer'. Binnen deze kamer kunnen bemiddelaars/mediators de WKKFZ fase 1 (klachtinformatie en bemiddeling/mediation) en arbiters de WKKGZ fase 2 (arbitrage met sanctiebevoegdheid tot 25K) uitvoeren.

Bron: update december ADR Register

Naar boven

In het nieuws

18 januari jl. was ADR Platform aanwezig bij New Business Radio. De uitzending (10.00 tot 11.00 uur) was geheel gewijd aan het ADR Platform. De uitzending is ook als podcast beschikbaar.

Bron: update december ADR Register

Naar boven


Artikelen

De burgemeester als beleidsbemiddelaar

Hoe ga je om met belangenconflicten in het publieke domein? Hoe zorg je ervoor dat maatschappelijke partijen verantwoordelijkheid nemen en samenwerken? Is er hoop voor heikele kwesties zoals de aardgasproblematiek en de aanpak van multi problem gezinnen? In dit artikel trachten we hier een antwoord op te geven door stil te staan bij het instrument beleidsbemiddeling. Samen met Albert Rodenboog, burgemeester van Loppersum, kijken we naar deze nieuwe vorm van bemiddeling die wordt toegepast om maatschappelijke kwesties op te lossen.

De burgemeester als bemiddelaar
De burgemeester vervult een bijzondere rol in het publieke domein. Hij of zij bewaakt de kwaliteit van het lokale bestuur en bevordert als voorzitter van de Raad en het College de interne afstemming en besluitvorming. Tegelijk heeft een burgemeester eigen taken gericht op openbare orde en veiligheid en moet deze in staat zijn crisissituaties te bezweren. Kortom, de burgemeester staat tussen College, Raad en gemeenschap als een soort bestuurlijk bemiddelaar. Het is dan ook niet vreemd dat meer dan de helft van alle burgemeesters in Nederland een basisopleiding tot mediator heeft gevolgd. Albert Rodenboog heeft deze training als zeer waardevol ervaren. "Het was een mooie opleiding. Een van de eerste dingen die je bijvoorbeeld leert is dat het altijd beter is als partijen zelf een oplossing bedenken".

Tegengestelde belangen bij beleid
De samenleving wordt steeds complexer en de overheid heeft steeds minder de regie. Voor de mondige burgers van nu is het gezag van de overheid niet vanzelfsprekend. Door media en online connectiviteit kan weerstand snel groeien, zoals de recente referenda hebben laten zien. Desondanks kijken burgers in eerste instantie naar de overheid wanneer er een maatschappelijk probleem moet worden opgelost. Dat roept de vraag op hoe om te gaan met tegengestelde belangen en controverses bij beleidsvorming. Hoe voorkom je dat weerstand groeit, bijvoorbeeld in de vorm van protesten of juridische procedures? Hoe zorg je ervoor dat de betrokken maatschappelijke partijen zelf verantwoordelijkheid nemen en gaan samenwerken?

Rodenboog geeft als voorbeeld de herstructurering van de dorpen in zijn gemeente. "Samen met de inwoners, externe deskundigen en de gemeente is de herstructurering vormgegeven. Vooraf waren geen ideeŽn uitgewerkt, maar de partijen zijn samen blanco begonnen. Het was echt een werkwijze gebaseerd op vertrouwen, wederzijds respect, begrip en acceptatie. In het begin waren de partijen argwanend, zij konden niet geloven dat de gemeente er blanco in stond en echt samen wilde werken. Het is een prachtig proces geweest met mooie, gedragen oplossingen."

Beleidsbemiddeling
Steeds meer overheden, waaronder ook gemeenten, passen bemiddelingstechnieken toe bij controversiŽle beleidskwesties en maatschappelijke controverses. Bij de belangenafweging ligt de nadruk niet zozeer op de inhoud maar op het proces, de manier waarop maatschappelijke partijen worden betrokken en zelf verantwoordelijkheid nemen. Dit kan onder de noemer van beleidsbemiddeling gebeuren of, wanneer het in een vroeg stadium van de beleidsvorming gebeurt onder de noemer van participatie. Het proces van beleidsbemiddeling is altijd maatwerk maar doorgaans komen de volgende zes stappen terug:

  1. Conflictanalyse
  2. Een gezamenlijk proces op gang brengen
  3. Het conflict met de partijen in kaart brengen
  4. Brainstormen over oplossingen
  5. Onderhandelen en besluitvorming
  6. Afspraken maken

Beleidsbemiddeling verschilt op een aantal cruciale punten van een normale mediation. Ten eerste zijn veel partijen betrokken en aan het begin van het proces kan het beslissingsbevoegde bestuursorgaan kaders stellen. Dit om de uitvoerbaarheid van oplossingen te garanderen en verwachtingen te managen. Ten tweede wordt er veel aandacht besteed aan procesontwerp. Juist door flexibel te zijn in het proces ontstaat er ruimte voor creativiteit en het beantwoorden van technische vragen. Ten derde speelt een beleidsbemiddeling zich niet achter gesloten deuren af en kunnen media het proces beÔnvloeden. Dat vraagt om een proces met zowel beslotenheid als openheid.

Beleidsbemiddeling betrekt alle relevante maatschappelijke spelers en stimuleert dat zij verantwoordelijkheid nemen en opnieuw gaan samenwerken. Deze bemiddelende rol sluit op lokaal niveau goed aan op de unieke positie van de burgemeester. Of deze nu zelf als bemiddelaar optreedt of ervoor kiest om als 'convenor' de partijen samen te brengen en vervolgens een onafhankelijke bemiddelaar inschakelt, de burgemeester is de aangewezen persoon om op lokaal niveau tegengestelde belangen te verzoenen.

Wij hebben Rodenboog de vraag voorgelegd of beleidsbemiddeling toegepast had kunnen worden in de aardgasproblematiek. "Bemiddeling was niet mogelijk door de houding van EZ, de NAM en de oliemaatschappijen. Hun belangen waren groot en het was vooral een financiŽle kwestie. Samenwerken om samen tot oplossingen te komen was onhaalbaar. Maar toen in 2012 in Huizinge een zware beving was, zei de toezichthouder 'Dit komt niet meer goed' en dat was het moment dat beleidsbemiddeling ingezet had kunnen en moeten worden. Alle partijen begrepen dat de gaswinning uiteindelijk moest stoppen, maar door wantrouwen en negatieve ervaringen in het proces werd bemiddeling niet toegepast en bleef het een gevecht. Een sfeer van begrip, acceptatie van belangen, respect en waardering kon en kan dan niet meer ontstaan."

Conclusie
In het gasconflict in Groningen is veel misgegaan en dat blijft knagen, negatieve gevoelens blijven hangen en er is geen vertrouwen. "Als na de zware beving in Huizinge wel beleidsbemiddeling zou zijn toegepast waren grote problemen voorkomen, want nŠ de beving van 2012 heeft de overheid zeer veel extra gas uit de bodem gehaald, voor meer dan ťťn miljard euro per maand en dat heeft geleid tot de zware bevingen die we nu kennen. Om in de toekomst zulke kansen beter te benutten, hoop ik dat beleidsbemiddeling in het cursusaanbod van het genootschap van burgemeesters wordt opgenomen."

Langhenkel biedt diverse mogelijkheden op het gebied van beleidsbemiddeling. Van een opleiding en workshop, tot een gratis schema en de inzet van onafhankelijke beleidsbemiddelaars. Meer informatie vindt u hier en hier. U kunt ook mailen naar opleidingen@langhenkel.nl.

Aik Kramer en Frans Spekreijse

Naar boven

Het ABC van mediation
Alternative Dispute Resolution (ADR) door middel van mediation kan onzekerheden en de hoge kosten van rechtszaken wegnemen

Tik het woord 'mediation' in bij je zoekmachine op het internet en je verdwaalt al gauw in de wereld van opleidingen, allerlei inhoudelijk doorwrochte artikelen en boeken over het onderwerp. Je kunt je dus gerust de vraag stellen: waarom nog weer een artikel over mediation? Daar zijn een paar redenen voor. Ten eerste zou ik dit artikel niet doorwrocht of uitputtend willen noemen. Ten tweede, heel veel artikelen die je tegenkomt, hoewel goed geschreven, zijn niet gericht op de gebruiker van mediation. Dit artikel nu juist wel. Het is dan ook niet bedoeld voor collega-mediators of rechtshulpverleners. Ik wil met dit artikel alleen maar mensen en organisaties enthousiasmeren om mediation te proberen, zich daar goed op voor te bereiden en er hopelijk een succesvolle ervaring aan over te houden.

Waarom mediation? Wie wel eens over de grens komt, zeg bijvoorbeeld Engeland, kan al snel vaststellen dat er in het Britse bedrijfsleven een groot aantal mensen werkzaam zijn die zich bezig houden met Alternative Dispute Resolution (ADR) of wel mediation. Waarom? Simpelweg omdat er veel geld mee te verdienen is, en dan met name bij mensen en organisaties die bereid zijn om hun geluk te beproeven in de wereld van juridische procedures en andersoortige labyrinten zoals complexe beleidskwesties. Vraag maar eens aan iemand uit je eigen omgeving die betrokken geweest is in een juridische procedure naar zijn of haar ervaringen. Ik durf er iets om te verwedden dat je vier argumenten zult horen. Ten eerste: het kost zowat een vermogen. Twee: als hij of zij tevoren had geweten wat voor pijnlijke ervaring het zou zijn dan waren ze er waarschijnlijk niet aan begonnen. Drie: hij of zij wil een dergelijke ervaring in de toekomst zoveel mogelijk voorkomen. Vier: wanneer je naar het kosten niveau van de procedure kijkt (niet alleen in termen van geld) dan betekent 'ik heb gewonnen' niet perse dat je ook financieel beter af bent. Is mediation dan hťt antwoord voor dit probleem? Ik zeg 'mogelijk', en daar ben ik niet de enige in. Ook onze rechters zijn ermee aan de slag, net als andere beroepsgroepen zoals bijvoorbeeld bouwondernemingen. Procederen in dit land wordt geregeld door wetboeken van procesrecht en procesregelingen. Wie daar wel eens in gebladerd heeft komt onder andere teksten tegen over het moeten vergoeden van griffierechten. Maar ook zaken als: proceskostenveroordeling en buitengerechtelijke kosten, om maar een paar kostenposten te noemen. Waar komen die termen en teksten op neer? Een beetje vierkant geformuleerd: wie verliest betaalt de kosten. Zo is in ons bestuursprocesrecht bijvoorbeeld vastgelegd dat de bestuursrechter het aan hem voorgelegde geschil zoveel mogelijk definitief heeft te beslechten. Anders gezegd: de rechter hakt de knopen door. Bij dit alles kijken rechters ook naar het procedeergedrag van partijen. Onnodig procederen, of de zaak belemmeren wordt je niet in dank afgenomen. Partijen worden zelfs gewaarschuwd dat als zij zich niet houden aan datgene wat van hen redelijkerwijs als procespartij mag worden verwacht, de rechter daar in zijn kostenveroordeling rekening mee zal houden. Wat dergelijke teksten impliciet doen is partijen waarschuwen dat als zij gťťn mediation proberen, de rechtbank pijnlijk hoge kostenveroordelingen uit zal moeten spreken aan het eind van de procedure. Anders geformuleerd: de rechtbanken zenden een heldere boodschap uit dat burgers en organisaties beter af zijn door hun verschillen tegemoet te treden en bij te leggen op een andere manier dan door middel van een juridische procedure. Die andere manier is mediation. Statistieken die gebaseerd zijn op de praktijk laten zien dat 70-80% van de mediations succesvol zijn. Geen slechte resultaten als je het vergelijkt met het percentage onzekerheid over de uitslag bij een juridische procedure. Laten we er niet omheen draaien: hoeveel advocaten ken je die je kunnen garanderen wat de uitkomst zal zijn van een juridische procedure? Ik denk nu zomaar: niet veel! Als mijn eigen ervaring met juridische procedures mij iets heeft geleerd de afgelopen decennia, dan is dat dat er maar ťťn winnaar kan zijn. Verder zijn er zoveel variabelen die van invloed zijn op de uitkomst dat de burger van zijn advocaat al snel te horen krijgt wat alle mogelijke uitkomsten wel niet zouden kunnen zijn. Maar ook juristen, advocaten en zelfs rechters kunnen zo af en toe de plank mis slaan. Nu kun je natuurlijk zeggen: ja maar we hebben in dit land toch rechtbanken, gerechtshoven en ook nog zoiets als hoger beroep bestuursrechtcolleges en een Hoge Raad? Ik zeg: allemaal stappen en instanties om nog meer geld, tijd, energie en capaciteit aan kwijt te zijn! In mediation bepalen partijen in onderlinge overeenstemming zelf wat de uitkomst is. Een uitkomst waar zij zelf ook achter staan en die zij kunnen onderschrijven. Ik zou dus zeggen: stop met gokken en probeer mediation.

Het proces van mediation is de meest eenvoudige en voorkomende vorm van Alternative Dispute Resolution (ADR). De term Alternative staat voor alternatief of anders dan voor een rechtsgang of andersoortige juridische procedure. Daaronder zeker begrepen de hele aanloop naar een dergelijke procedure toe. De meeste mensen zullen zich niet bewust zijn van wat precies bedoeld wordt met een mediation. Veelal zal de associatie bestaan dat als je mediation inzet je jezelf daarmee diskwalificeert als zijnde dat je niet in staat bent om je eigen 'problemen' op te lossen. Niets is minder waar! Ook het woord conflict (dat nu eenmaal het gebruikelijke woord in onze taal is) roept al snel het beeld op alsof situaties al volledig geŽscaleerd zijn. Ook dat is ten onrechte. Hoe eerder mediation wordt ingezet in situaties, hoe optimaler het resultaat! Daarom een korte beschrijving die wellicht als handleiding kan dienen ter voorkoming van hoge kosten en stress als gevolg van juridische procedures. Wanneer beide partijen hun standpunten helder voor ogen hebben, dan zou het wel eens verstandig kunnen zijn om mediation te overwegen als middel om er met elkaar uit te komen. Een simpele kosten/baten analyse van mediation, in vergelijk met een juridische procedure met aan beide zijden advocaten, laat al snel zien dat procederen het laatste redmiddel zou moeten zijn. Zeker als we kijken naar de ratio kosten/definitieve oplossing. De uitkomst van een juridische procedure is tenslotte een juridische oplossing. Maar zitten alle partijen daar wel op te wachten? Of zijn ze juist op zoek naar een definitieve oplossing? Een oplossing vinden door middel van onderhandelingen in een mediation kan een behoorlijk intensieve weg zijn die alleen dan voor alle partijen het beste kan werken als zij bereid zijn dat te doen onder begeleiding van een betrouwbare en vertrouwelijke derde. Die derde, de mediator, is onafhankelijk en neutraal en gericht op het tot stand brengen van de dialoog. Door de dialoog ontstaat ruimte om, met het oog op ieders onderliggende belangen, in alle vrijheid de onderhandeling met elkaar aan te gaan. De tijdsduur is afhankelijk van de insteek en bereidwilligheid van partijen om er met elkaar uit te komen. Door in te stemmen met de mediationovereenkomst verklaren partijen zich bereid om wederzijds een inspanning te doen om er met elkaar uit te komen. Aan het begin van de mediation zal er aan alle partijen worden gevraagd wat hun ervaring en inzicht is in mediation. Staan er achter ťťn van de partijen aan tafel meerdere belanghebbenden, dan zal de mediator altijd vragen naar de reikwijdte van zijn of haar mandaat. In hoeverre kan en mag deze deelnemer een definitieve oplossing overeenkomen? Of is er eerst overleg over een oplossing met de achterban nodig? Bij de eerste bijeenkomst van een mediation is het gebruikelijk dat alle partijen bij elkaar komen aan tafel. De mediator zal de vertrouwelijkheid van de bijeenkomsten nog eens benadrukken. De mediator zelf is daar ook aan gebonden en alleen met uitdrukkelijke toestemming van alle partijen mag hij die verbreken. Alles wat er gedurende de mediation gezegd wordt is vertrouwelijk. Het staat partijen vrij om daar eventueel in een volgende bijeenkomst op terug te komen. Beide deelnemers krijgen de gelegenheid om hun kant van het verhaal te vertellen. Soms ontstaat er dan al direct discussie, maar de mediator zal deze doorgaans in dit stadium nog afkappen. De mediator gebruikt zijn vaardigheden om partijen een gezamenlijk gedragen oplossing te laten vinden, maar draagt aan de inhoud van die oplossing zelf niets bij. Het staat een ieder vrij om de mediation tussentijds te beŽindigen. Dat geldt ook voor de mediator. Natuurlijk zal de mediator er alles aan doen om te voorkomen dat zo'n stap gezet wordt, maar de optie blijft voor partijen altijd aanwezig gedurende het proces. Optimale vrijheid en veiligheid dus. Zijn partijen eruit en is er een gezamenlijke oplossing (en zoals gezegd blijkt uit de keiharde cijfers dat dit in zo'n 70-80% van de gevallen is), dan wordt deze vastgelegd in een vaststellingsovereenkomst. In zo'n overeenkomst kunnen bepaalde acties zijn opgenomen (een doen of laten of de betaling van een geldsom bijvoorbeeld) maar het doel is om het probleem, de aanpak, de kwestie of het dispuut (of via wat voor term partijen hun zaak dan ook maar kwalificeren) voor eens en altijd te beslechten. Mocht er in de toekomst tussen partijen over de uitvoering van de overeenkomst toch weer verschil van inzicht ontstaan, dan verplichten zij zich nu al om dat wederom aan de mediationtafel met elkaar te bespreken. Kortom: mediation en de mediator zijn slechts hulpmiddelen om er samen uit te komen. De beloning van de mediator is gebaseerd op een uurtarief.

Wat de uitkomst ook is, voor alle partijen ligt de winst in de duurzaamheid en bestendigheid van de relatie en de co-creatie ten aanzien van de oplossing. Win-win voor ieder. Minister Dekker van rechtsbescherming heeft in een schriftelijk overleg met de Tweede Kamer aangegeven een groot voorstander te zijn van mediation gezien de positieve resultaten. Het is dan ook terecht en zinvol om te stellen dat mediation een volwaardig alternatief voor organisaties en burgers is ten opzichte van juridische procedures en meer in lijn en de geest van deze tijd.

Gjalt Schippers,
Staffunctionaris/ADR register mediator,
Langhenkel Opleiding, Training en Advies

Naar boven


JURISPRUDENTIE

Uit de jurisprudentie blijkt in toenemende mate de inzet en (on)mogelijkheden van mediation. Onderstaand ter illustratie een beknopte selectie vanuit meerdere rechtsgebieden.

ECLI:NL:CRVB:2018:1289
Ten onrechte ontslag verleend op andere gronden wegens onherstelbaar verstoorde arbeidsverhouding. De korpschef was niet bevoegd om de medewerker ontslag te verlenen. Mediation had nu juist licht kunnen werpen op de aard van het conflict en de mogelijke oplossing daarvan.

Naar boven

ECLI:NL:CRVB:2018:3765
Heeft het UWV terecht geoordeeld dat belanghebbende zonder deugdelijke grond onvoldoende re-integratie-inspanningen heeft verricht? De Raad beantwoordt die vraag bevestigend. Voor zover het kennelijke arbeidsconflict de hervatting heeft bemoeilijkt, had het in de rede gelegen stappen te zetten om te komen tot conflictoplossing, zoals het opstarten van mediation.

Naar boven

ECLI:NL:RVS:2018:3331
Zoals de Afdeling heeft overwogen in de uitspraak ECLI:NL:RVS:2018:833, volgt uit de Belemmeringenwet Privaatrecht dat de minister pas een gedoogplicht kan opleggen, als langs minnelijke weg redelijkerwijs niet de gewenste vorm van overeenstemming kan worden bereikt. In dat kader moet de minister zich ervan vergewissen dat een serieuze en redelijke poging is ondernomen. Zoals de rechtbank terecht heeft geconstateerd, blijkt dat op verschillende manieren contact met appellant is geweest en dat ook via mediation is geprobeerd tot een oplossing te komen. Het door het hoogheemraadschap gedane bod van Ä 4.000,00 voor het gebruik van het werkterrein en het sluiten van een opstalovereenkomst is niet op voorhand onwerkelijk en onredelijk.

Naar boven

ECLI:NL:RVS:2018:2291
Belanghebbende heeft grote aantallen Wob-verzoeken ingediend over dezelfde en soortgelijke onderwerpen. De aanleiding tot het indienen van deze verzoeken is gelegen in onvrede van belanghebbende over de wijze waarop hij door de gemeente is bejegend over een verzoek om een uitkering en de terugvordering ervan. De rechtbank heeft vastgesteld dat appellant, zelfs wanneer hij daartoe is opgeroepen, niet op zittingen van de rechtbank verschijnt en evenmin reageert op verzoeken om gebruik te maken van mediation of om anderszins in gesprek te raken met het college. Deze proceshouding kan bij de beoordeling van de vraag of sprake is van misbruik van recht in het nadeel van belanghebbende uitvallen.

Naar boven

ECLI:NL:CRVB:2018:1329
De Raad is van oordeel dat ten tijde van de ontslagdatum sprake was van een verstoorde arbeidsverhouding en dat voortzetting van het dienstverband in redelijkheid niet kon worden verlangd. De Raad kent gewicht toe aan de mislukte mediation. Niet duidelijk is wat heeft geleid tot de voortijdige beŽindiging van de mediation door de mediator. Aannemelijk is gemaakt dat betrokkene in dezelfde periode zijn geheimhoudingsplicht heeft geschonden, zodat enig verband met de mediation op dit punt aannemelijk is. Verder is van belang dat de schending van de geheimhoudingsplicht ook plaatsvond ten aanzien van het verspreiden van een advocatendeclaratie. Daarmee is het laatste beetje vertrouwen van het college verspeeld. De conclusie is dan ook dat het college bevoegd was aan betrokkene ontslag te verlenen.

Naar boven

ECLI:NL:RBOVE:2018:2589
Bij de beslissing van de OvJ om tot vervolging over te gaan heeft een rol gespeeld dat de belangrijkste waarborg van de mediation geschonden is, namelijk de geheimhoudingsplicht. Het is een maatschappelijk belang dat de regels van mediation worden nageleefd. De functie die verdachte bekleedde was opsporingsambtenaar en zij had een vertrouwensfunctie. Het past dan ook niet dat zij op deze manier is omgegaan met het afluisteren van de caucus tijdens de mediation. In artikel 167, eerste lid, Wetboek van Strafvordering (Sv) is aan het OM de bevoegdheid toegekend zelfstandig te beslissen of naar aanleiding van een ingesteld opsporingsonderzoek vervolging moet plaatsvinden. Die beslissing van het OM leent zich slechts in zeer beperkte mate voor een inhoudelijke rechterlijke toetsing, in die zin dat slechts in uitzonderlijke gevallen plaats is voor niet-ontvankelijkverklaring van het OM in de vervolging op de grond dat het instellen of voortzetten van die vervolging onverenigbaar is met beginselen van goede procesorde.

Naar boven

ECLI:NL:RBMNE:2018:4873
De moeder heeft op 29 mei 2018 een schriftelijk verzoek ingediend bij de rechtbank. Zij heeft de rechtbank gevraagd om de zorgregeling te wijzigen en kinderalimentatie vast te stellen. Mevrouw heeft namens de Raad voor de Kinderbescherming op de zitting gezegd dat het belangrijk is dat de vader en de moeder samen met elkaar gaan praten en elkaar leren begrijpen. Hier hebben zij hulp bij nodig. Daarom adviseert de Raad aan de ouders om in mediation te gaan en aan de rechtbank om nog geen definitieve beslissing te nemen. Een mediator kan de ouders helpen bij het maken van afspraken over de verdeling van de zorg- en opvoedtaken. Tijdens de zitting van 11 september 2018 hebben de ouders besloten dat zij samen hun onderlinge problemen met behulp van mediation gaan proberen op te lossen. De ouders hebben gezegd dat zij graag aan de minderjarige willen laten zien dat zij samen de situatie gaan verbeteren en naar een oplossing gaan zoeken die het meest in het belang van de minderjarige is.

Naar boven


Aan de totstandkoming van deze nieuwsbrief is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden de auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich aanbevolen. Aan de inhoud van deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend. Indien u geen prijs stelt op toezending van deze nieuwsbrief, dan kunt u zich hier afmelden.